Film Eleştirmenliği Mesleğinin Tarihsel Sosyolojisi: Sinematek Derneği’nin Yayınladığı Yeni Sinema Dergisi’nde Eleştirinin Kurumsallaşması (1966-1980)
DOI:
https://doi.org/10.64293/mentor.v2i4.71Anahtar Kelimeler:
Film Eleştirmenliği, Sinema Sosyolojisi, Sanat Tarihi, Meslek SosyolojisiÖzet
Bu çalışma, Türk Sinematek Derneği tarafından 1966–1980 yılları arasında yayınlanan Yeni Sinema dergisi üzerinden Türkiye’de film eleştirmenliğinin nasıl bağımsız bir meslek olarak kurumsallaştığını tarihsel sosyolojik bir perspektifle incelemektedir. Araştırmanın temel bulgusu, film eleştirmenliği mesleğinin, dönemin yazarları ve Yeşilçam yönetmenleri arasındaki gerilim sonucunda kurumsallaştığıdır. 1950’li yıllarda başlayan ancak 1960’lı yıllarla şiddeti artan yazarlar-yönetmenler çatışmasında yönetmenlerin karşısında aktif bir taraf olan Sinematek Derneği, 1966’da yayınlamaya başladığı Yeni Sinema dergisiyle, film eleştirmenliğinin profesyonel bir meslek olarak doğuşuna aracılık etmiştır. Yeni Sinema, özellikle 8. Sayı olarak yayınlanan “Eleştirme özel sayısı” ile mesleğin profesyonel varlığını teorileştirmeyi de ihmal etmeyerek sektör içerisinde bu mesleğe dair ilk kapsamlı anketleri yaparak sonuçlarını detaylıca yorumlamıştır. Böylelikle hem pratik hem de teorik açıdan film eleştirmenliği mesleğinin özgül koşulları ve sınırları tanımlanmaya çalışılmıştır. Yeni Sinema dergisi, film eleştirisini önceki dönemlerde yapılmış film tanıtımlarından da ayırmaya özen göstererek uzmanlık, etik sorumluluk ve kültürel sermaye temelli bir meslek kimliği üretmeye çalışmıştır. Eleştirmenlerin “sinemayı sevmek”, kültürel donanım ve bağımsızlık vurgusu, eleştirmen kimliğinin teknik bilgiden çok estetik ve kültürel birikim üzerinden tanımlandığını gösterir. Metodolojik olarak çalışma, 1966–1980 arasında yayımlanan 32 sayılık Yeni Sinema dergisi arşivinin nitel içerik analizi üzerine kuruludur. Kuramsal çerçeve olarak ise Bourdieu sosyolojisinin kavramsal araçlarını kullanan çalışma, Mattias Frey’in Bourdieu’den ilhamla geliştirdiği ve film eleştirisi mesleğinin “altın çağını” yaşadığı 1960’lı yıllardan tiibaren “otorite kaygısı”nın etrafında sürekli bir kriz içinde kendisini inşa ettiği varsayımına yaslanmaktadır.
Referanslar
Anonim. (1966, Mart). Çıkarken. Yeni Sinema, (Sayı:1)
Anonim. (1967, Temmuz). Eleştirmenin iki yönü. Yeni Sinema, (Sayı:8)
Anonim. (1967, Temmuz) Soruşturma-2: Yönetmenlere Sorular, Yeni Sinema, (Sayı:8)
Bourdieu, P. (1995). Pratik nedenler (Hülya Tufan, Çev.). İstanbul: Kesit Yayınlar
Barbalet, J. M. (2000). Beruf, rationality and emotion in Max Weber's sociology. European Journal of Sociology/Archives Européennes de Sociologie, 41(2), 329-351.
Bourdieu, P., & Wacquant, L. (2014). Düşünümsel bir antropoloji için cevaplar (Nazlı Ökten, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları.
Bourdieu, P. (2017). Ayrım: Beğeni Yargısının Toplumsal Eleştirisi, Heretik Yayınları.
Durkheim, E. (2023). Toplumsal İşbölümü, Cem Yayınları.
Engels, F., & Marx, K. (2013). Alman ideolojisi. Evrensel Basım Yayın.
Evetts, J., Gadea, C., Sánchez, M., & Sáez, J. (2009). Sociological theories of professions: Conflict, competition and cooperation. The ISA handbook in contemporary sociology, 140-154.
Freidson, E. (2017). Professional Dominance: The Social Structure of Medical Care. Routledge.
Frey, M. (2025). The permanent crisis of film criticism: The anxiety of authority . Taylor & Francis.
Kalsın, B. (2013). Sinematek Derneği yayın organı ‘Yeni Sinema’ dergisi bağlamında ulusal sinema tartışmaları [Yayımlanmamış Doktora tezi] İstanbul Üniversitesi.
Klegon, D. (1978). The sociology of professions: An emerging perspective. Sociology of work and occupations, 5(3), 259-283.
MacDonald, K., & Ritzer, G. (1988). The Sociology of the Professions: Dead or Alive?. Work and Occupations, 15(3), 251-272.
Metin, Z. (1967). Türkiye'de Sinema Eleştirmesi 1918 – 1942. Yeni Sinema, (Eleştirme Özel Sayısı, Sayı: 8)
Monteiro, A. R. (2014). Sociology of the professions. In the teaching profession: Present and future. Cham: Springer International Publishing.
Parsons, T. (2012). The Social System. Quid Pro, LLC.
Ritzer, G. (1975). Professionalization, bureaucratization and rationalization: The views of Max Weber. Social Forces, 53(4), 627-634.
Sayın Gönenç, A. (2018). 1990 sonrası Türkiye sinemasında oluşan özerk alan: Sermaye, habitus ve duygu ekseninde bir bakış [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi.
Scognamillo, G. (1967). Türk sinemasında eleştirme 1952 – 1967. Yeni Sinema, (Eleştirme özel sayısı, sayı: 8), 17-19.
Stacey, M. (2018). The division of labour revisited or overcoming the two Adams. In Practice and Progress (pp. 172-190). Routledge.
Swartz, D. (2011). Kültür ve iktidar: Pierre Bourdieu’nun sosyolojisi. İstanbul: İletişim Yayınları
Şalom, J. (1967). Eleştirme ve bazı sorunlar. Yeni Sinema, (Eleştirme özel sayısı, sayı:8), 20-21.
Şensoy, C. (1967). Türk sinemasında eleştirme 1942 – 1952. Yeni Sinema (Eleştirme Özel sayısı, Sayı:8), 14-16.
Türk, İ. (2001). Halit Refiğ: Düşlerden düşüncelere söyleşiler (M. Küpüşoğlu, Haz.). İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
Weber, M. (1999). Protestan Ahlakı ve Kapitalizmin Ruhu, Ayraç Yayınları.
Weber, M. (2005). Bürokrasi ve Otorite, Adres Yayınları.
Weber, M. (2012). Ekonomi ve Toplum-1, Yarın Yayınları.
Weber, M. (2020). Toplumsal ve Ekonomik Örgütlenme Kuramı, Cem Yayınları.
Wolinsky, F. D. (1988). The professional dominance perspective, revisited. The Milbank Quarterly, 33-47.
Yılmaz, M. M. (2022). Türk sinema eleştirisinin toplumsal temelleri: 1948-1960 dönemi [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Marmara Üniversitesi.
Yılmaz, M. M. (2024). 1960’lı Yıllarda Türk Sinema Dergilerinin Yayımlanma Motivasyonları Üzerine Bir İnceleme: Niçin Çıkıyoruz? Tykhe Sanat ve Tasarım Dergisi, 9(17), 323-340. https://doi.org/10.55004/tykhe.1514784
İndir
Yayınlanmış
Sürüm
- 03.03.2026 (2)
- 03.03.2026 (1)
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Ebubekir Düzcan
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
